Osoba przymusowo hospitalizowana powinna posiadać rzeczywistą możliwość doprowadzenia do kontroli sądowej swojego pozbawienia wolności. Nie wystarcza mechanizm zależny przede wszystkim od działania podmiotu, który sam zdecydował o przyjęciu bez zgody. Skuteczna ochrona wymaga niezależnej drogi umożliwiającej pacjentowi uruchomienie kontroli legalności jego dalszego pobytu.

Source: ETPCz: podstawową gwarancją art. 5 § 4 EKPC jest prawo osoby pozbawionej wolności do aktywnego żądania sądowej kontroli detencji; zob. Musiał p. Polsce, §43.

W sprawach dotyczących pozbawienia wolności czas kontroli sądowej ma fundamentalne znaczenie. Kontrola przeprowadzona dopiero po długim okresie hospitalizacji nie usuwa skutków wcześniejszego pozbawienia wolności. Dlatego procedura powinna gwarantować rzeczywiście szybką reakcję sądu, a naruszenie terminu uruchamiać mechanizm zabezpieczający pacjenta przed dalszym arbitralnym pobytem.

Source: Art. 5 § 4 EKPC – osoba pozbawiona wolności ma prawo do szybkiego rozstrzygnięcia przez sąd o legalności detencji i zwolnienia, gdy jest ona niezgodna z prawem.

Przymusowa hospitalizacja jest jedną z najdalej idących ingerencji państwa w autonomię jednostki. Brak realnego skutku przekroczenia ustawowego terminu osłabia ochronę przed arbitralnością: organ zobowiązany do zawiadomienia sądu może naruszyć termin, podczas gdy ciężar tego naruszenia ponosi wyłącznie pacjent pozostający pozbawiony wolności.

Source: ETPCz, art. 5 EKPC; standard orzeczniczy wymaga, aby pozbawieniu wolności osób z zaburzeniami psychicznymi towarzyszyły odpowiednie gwarancje proceduralne przeciw arbitralności.

Osoba hospitalizowana psychiatrycznie bez zgody jest pozbawiona wolności podobnie jak osoba zatrzymana. Tymczasem Konstytucja przewiduje dla zatrzymania ścisłe terminy i skutek ich przekroczenia w postaci zwolnienia. Brak analogicznie skutecznej gwarancji przy przymusowej hospitalizacji tworzy szczególnie dotkliwą lukę ochronną dotyczącą jednego z podstawowych praw człowieka.

Source: Art. 41 ust. 1–3 Konstytucji RP – gwarancja wolności osobistej, niezwłoczna kontrola sądowa oraz konstytucyjne terminy dotyczące zatrzymania.

Prawo do sądowej kontroli pozbawienia wolności nie może istnieć wyłącznie formalnie. Mechanizm kontroli powinien być rzeczywiście dostępny i skuteczny w praktyce. Jeżeli przekroczenie terminu zawiadomienia sądu nie powoduje żadnej konsekwencji, ustawowa gwarancja terminowej kontroli może nie zapewniać realnej ochrony przed arbitralnym pozbawieniem wolności.

Source: ETPCz, art. 5 § 4; H.D. p. Włochom – środek kontroli pozbawienia wolności musi być wystarczająco pewny i skuteczny nie tylko w teorii, lecz również w praktyce.

Osoba przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody zostaje faktycznie pozbawiona wolności. Termin 72 godzin na zawiadomienie sądu nie powinien mieć charakteru wyłącznie instrukcyjnego. Jeżeli jego przekroczenie nie wywołuje żadnego realnego skutku prawnego, gwarancja kontroli sądowej staje się iluzoryczna. Ustawa powinna określać konsekwencje naruszenia terminu i zapewniać niezwłoczną kontrolę legalności dalszego pozbawienia wolności.

Source: Art. 41 Konstytucji RP; art. 5 ust. 1 i 4 EKPC – prawo osoby pozbawionej wolności do bezzwłocznej sądowej kontroli legalności pozbawienia wolności.